2020

RKD BULLETIN

Twee brieven van Henry de Groux (1866-1930) in de collectie van het RKD

Hans Wijgergangs

In de collectie Archieven van het RKD bevinden zich twee brieven van de Belgische kunstenaar Henry de Groux.1 Het ene exemplaar dateert van 1892 en is gericht aan een zekere 'Melchers', het andere dateert van 1897 en is verzonden aan een onbekende. In een expressief, en mede daardoor moeilijk te ontcijferen handschrift verwijst de kunstenaar naar namen, plaatsen en feiten waarvan de samenhang op het eerste gezicht niet duidelijk is. Daardoor lijkt een zinvolle interpretatie problematisch. Wie was deze Henry de Groux, aan wie schreef hij deze brieven en hoe komen ze in de collectie van het RKD terecht? Een nadere bestudering en vergelijking met andere correspondentie van en over De Groux maakt de strekking begrijpelijk. Onderstaande reconstructie en interpretatie van deze twee kunstenaarsbrieven uit het fin de siècle geeft inzicht in het leven van een opmerkelijke kunstenaar in een periode waarin de kunst in Nederland en België opnieuw tot bloei kwam.

Henry de Groux: een gekweld genie
Henry de Groux wordt in 1866 in Sint-Joost-ten-Node (Brussel) geboren als zoon van de bekende realistische schilder Charles Degroux (1825-1870). Op vierjarige leeftijd verliest hij zijn vader en in 1889, als hij nog aan het begin van zijn kunstenaarsloopbaan staat, overlijdt ook zijn moeder. Hij heeft dan inmiddels al enige sporen verdiend in de kunst en verkeert in de intellectuele kringen van Brussel. Rond 1884 ontstaat een vriendschap met Jan Toorop (1858-1928), waarvan een treffend portret van de jonge kunstenaar uit datzelfde jaar getuigt [1]. Tot zijn vriendenkring behoort al spoedig William Degouve de Nuncques (1867-1935), met wie hij tijdelijk woning en atelier deelt als hij bezig is met zijn chef d'oeuvre, het immense doek Le Christ aux outrages. In 1886 wordt hij tot lid van de vooraanstaande kunstenaarsvereniging Les XX gekozen, een eerbetoon dat hij vier jaar later beschaamt door zich aan de vooravond van de expositie van 1890 te misdragen. De Groux weigert zijn werk naast 'de miserabele zonnebloemen' van Van Gogh te hangen en beledigt diverse andere kunstenaars, met uitsluiting van Les XX tot gevolg.2

1
Jan Toorop
Portret van Henry de Groux 1884
aquarel 230 x 281 mm
Otterlo, Kröller-Müller Museum

Gekwetst en verbolgen verhuist hij in 1891 naar Parijs, waar hij als berooid kunstenaar bescherming geniet van invloedrijke kunstenaars als Félicien Rops (1833-1898) en Alfred Stevens (1823-1906). Zijn turbulente leven, gekenmerkt door talloze verhuizingen en relationele verwikkelingen, staat een geslaagde artistieke carrière niet in de weg. In de Franse hoofdstad krijgt hij erkenning van publiek en kritiek, en neemt zijn faam in sommige kringen mythische proporties aan. In 1899 wijdt het Parijse literair-culturele tijdschrift La Plume een speciaal nummer aan De Groux, een eer die slechts een enkele kunstenaar te beurt was gevallen [2]. Verbazingwekkend is het verhaal van zijn opname in een psychiatrische instelling in Florence na een uit de hand gelopen relationeel conflict. Biografen beweren dat De Groux ontsnapte en vervolgens te voet van Florence naar Genua wist te vluchten.3 In 1906 keert hij terug naar Brussel, om zijn laatste jaren te slijten in Zuid-Frankrijk. Hij overlijdt in 1930 in Marseille en laat een omvangrijk oeuvre na. Zijn exuberante schilderijen en beeldhouwwerken getuigen van zijn romantische, verheven bewondering voor grote geesten als Tolstoj, Beethoven, Shakespeare, Napoleon en bovenal Richard Wagner. De Groux identificeerde zich niet alleen met deze door hem geadoreerde geniale mannen, maar eveneens met de lijdende Christus, de verworpenen der aarde en de slachtoffers van onrecht en geweld.

2
Illustratie van Henry de Groux in La Plume 1899

Contacten in Nederland
In Nederland was De Groux rond 1890 geen onbekende. Mede door toedoen van Toorop kon hij in 1889 deelnemen aan een tentoonstelling van enige leden van Les XX in het Panoramagebouw aan de Plantage Middenlaan in Amsterdam. Jan Veth (1864-1925) nodigde hem uit om te komen logeren in Bussum, waar hij enkele vertegenwoordigers van de Tachtigers ontmoette. Criticus en auteur Frans Erens geeft een prachtige beschrijving van De Groux' verschijning toen Veth hem opwachtte op het station: ‘Na lang te hebben gewacht, zag hij plotseling een klein, mager, bleek mannetje aankomen met lange, zwarte haren en met een oude geklede jas aan, waarvan de slippen hem over de knieën kwamen. In zijn hand hield hij een stok met op den top een witten ontplooiden zakdoek recht omhoog en droeg die zeer omzichtig voor zich uit met een onbewegelijk gezicht.’4 Op 20 juli 1889 bedankte De Groux in een brief Willem Kloos voor zijn gastvrije ontvangst in ‘cette superbe et excellente ville d'Amsterdam’.5

De tentoonstelling in Amsterdam van twaalf Belgische moderne kunstenaars, waaronder De Groux die een 'woest landschap' had ingezonden, was een succes, zoals onder meer blijkt uit de lovende kritiek van Veth in De Nieuwe Gids.6 In februari 1893 waren litho's van de kunstenaar te bezichtigen op een expositie van tekeningen en grafiek van de Nederlandse Etsclub in het gebouw van Arti et Amicitiae te Amsterdam. De Groux was als kunstenaar ten slotte ook betrokken bij de eerste uitgave van het tijdschrift Van Nu en Straks in het voorjaar van 1893 dat een levendige uitwisseling genereerde tussen Vlaamse en Nederlandse kunstenaars en schrijvers.

Brief van Henry de Groux aan Franz Melchers, Parijs, november 1892
Met deze biografische gegevens en een indruk van de context is de teneur van de brieven van De Groux beter te verklaren. De aanhef van de oudste brief van De Groux in de RKD-collectie luidt: 'Mon cher Franz!' In de eerste alinea excuseert hij zich voor zijn late reactie, vanwege de beslommeringen die zijn verhuizingen van Parijs naar Enghien-Les-Bains en weer terug met zich hebben meegebracht [3]. De Groux huurde tijdens de winter van 1892-1893 een woning in deze Parijse voorstad, juist voordat hij in het huwelijk zou treden met Marie Engel in februari 1893. 'Depuis plusieurs mois je ne suis d'ailleurs que dans les déménagements et dans les gares: c'est épouvantable!', verzucht hij in zijn schrijven. Vervolgens vraagt hij hoe het met 'jullie beiden in Gent' gaat, refereert hij aan het recente samenzijn en vraagt hij of 'Samuel' inmiddels getrouwd is. Dit alles wijst erop dat de geadresseerde Franz Melchers (1868-1944) betreft, een bevriende kunstenaar die zich met overeenkomstige ambitie en idealen in dezelfde kringen bewoog van vooruitstrevende schrijvers en kunstenaars in Brussel en Gent [4]. Tijdens een bezoek van De Groux aan Gent in oktober 1892 hadden zij zich door hun wederzijdse vriend, de bekende Gentse literator en toneelschrijver Maurice Maeterlinck (1862-1949), met de auto door de stad laten rondleiden, waarbij ze onderweg diverse bekenden bezochten. Hiertoe behoorde onder meer Eugène Samuel-Holeman, componist en zoon van de directeur van het Gentse conservatorium.7 Zijn vrouw Marguérite Holeman was een verdienstelijk schilder, die als genodigde deelnam aan de laatste expositie van Les XX in 1893.8 Het is deze wederzijdse vriend 'Samuel' aan wie De Groux refereert. Melchers was getuige bij zijn huwelijk op 7 november 1892 en kon dus bevestigen dat Samuel inmiddels getrouwd was.

In de collectie van het RKD komt eveneens een brief voor van Octave Maus (1856-1919) aan een onbekende [mogelijk Melchers, HW], daterend van november 1892. De Brusselse advocaat Maus was als een van de oprichters van Les XX een belangrijke mecenas voor jonge kunstenaars in de Belgische hoofdstad. Na het uiteenvallen van deze vereniging in 1893 organiseerde hij een doorstart met de salons van La Libre Esthétique, die tot 1914 een podium vormden voor moderne kunstenaars. De inhoud van de brief betreft een reactie op een schrijven, waarin verzocht is om een compositie van Samuel uit te laten voeren tijdens de eerstvolgende salon van Les XX in 1893. In het post scriptum vraagt Maus om het adres van Marguérite Holeman, om haar een uitnodiging voor deze expositie te zenden.9

#

3
Henry De Groux
Brief aan Franz Melchers 1892
Den Haag, RKD, RKD Collectie brieven, handschriften en kleine archieven (0006), inv.nr. 701

4
Portret van Franz Melchers ca. 1902
illustratie in Elsevier’s Geillustreerd Maandschrift

Ook aan Maeterlinck laat De Groux de groeten overbrengen. Ten slotte wordt nog de naam genoemd van de Brusselse dichter en componist Georges Flé (1862-1937), wiens cottage Villa Robinson in het Noord-Franse Ambleteuse een ontmoetingsplaats was voor veel vooruitstrevende kunstenaars. Flé was onder anderen bevriend met Théo van Rysselberghe met wie hij heeft samengewerkt en die een portret heeft gemaakt van zijn vrouw Laure. De Groux wachtte blijkens een opmerking in de brief op de terugbezorging van Le salut par les Juifs, het meest recente boek van zijn grote vriend, de schrijver Léon Bloy. Flé had het blijkbaar van hem te leen.

Félicien Rops
In de eerste alinea van zijn brief aan Melchers refereert De Groux aan een belangrijke wederzijdse kennis: 'Je n'ai pas encore vu Rops, je le crois toujours là-bas en Bretagne'. De Belgische kunstenaar Félicien Rops woonde sinds 1874 in de Franse hoofdstad, waar zijn ster tot grote hoogte was gestegen, vooral door zijn aanstootgevende, maatschappijkritische prenten en karikaturen [5]. Hij maakte deel uit van een breed netwerk van schrijvers en kunstenaars, en wist zijn weg in de kunsthandel. Mede hierdoor vormde hij een belangrijke schakel voor De Groux en Melchers, die beiden in hun prille carrière hunkerden naar erkenning en zich graag lieten aanbevelen door Rops. Uit bewaarde correspondentie is op te maken hoe Rops zich inzette voor De Groux, die zijn draai in Parijs in 1891 maar moeizaam kon vinden.10 Waarschijnlijk heeft Melchers vervolgens Rops benaderd om via hem een ingang te krijgen in de Parijse kunsthandel. In de kunstenaarsdocumentatie van het RKD werd in 2012 bij toeval een brief van Rops aan Melchers van 5 maart 1893 aangetroffen die in de context van de correspondentie van De Groux een toegevoegde waarde krijgt.11 Rops schrijft over de tentoonstellingsmogelijkheden en de strenge eisen van kunsthandelaren als Durand-Ruel en Bernheim (Jeune), die weinig perspectief lijken te bieden.

5
Henry de Groux
Portret van Félicien Rops ca. 1899
litho
verblijfplaats onbekend

Brief Henry de Groux aan een onbekende, Brussel, 12 januari 1897
In de jaren 1896 en 1897 woonde De Groux weer in Brussel, waar traditiegetrouw in februari de tentoonstelling van La Libre Esthétique werd gehouden. Deze tentoonstellingen waren een voortzetting van de salons van Les XX en werk van De Groux was er regelmatig te bewonderen, zoals in 1897. In deze brief aan een onbekende ontvanger meldt hij dat zijn litho's nog niet zijn gearriveerd, maar dat hij ze ieder moment verwacht [6]. Vervolgens schrijft hij dat hij in januari geen tijd heeft voor een afspraak met de geadresseerde of met Franz Melchers. Mocht het allemaal niet lukken dan zou hij mogelijk moeten afzien van zijn inzending. Het is zeer aannemelijk dat de geadresseerde Octave Maus is, de onvermoeibare organisator van de salons van La Libre Esthétique en dat deze brief betrekking heeft op de tentoonstelling in februari 1897. De Groux heeft hem in januari diverse brieven geschreven waarin hij aangaf dat hij graag zou willen deelnemen, maar dat hij nog niet wist welke werken hij zou kunnen inzenden. Begin februari stuurde hij uiteindelijk zijn lijst naar Maus.12 De litho's waar De Groux aan refereert, bevinden zich nog in Leiden, waar in Stedelijk Museum De Lakenhal tot eind december 1896 een tentoonstelling was ingericht van Franse en Belgische vernieuwende kunst, waaronder een serie litho's van De Groux.13

De herkomst van beide brieven van De Groux blijft ook na bestudering in nevelen gehuld. Het is aannemelijk dat ze deel hebben uitgemaakt van een verzameling correspondentie uit de kring van de bekende kunstcriticus Albert Plasschaert (1874-1941). Hij onderhield jarenlang contact met Franz Melchers, correspondeerde met vrijwel alle belangrijke leden van de Nederlandse en Belgische culturele elite (waaronder Maus en Toorop) en trad regelmatig op als intermediair tussen kunstenaars, verzamelaars en critici. De collectie Archieven van het RKD telt eveneens correspondentie van Maus aan Plasschaert, daterend van de jaren 1902 en 1904, met biografische gegevens over Toorop.

Bovenstaande interpretatie van de twee brieven van De Groux geeft een mogelijke verklaring voor herkomst en betekenis, en biedt een kader dat de samenhang met andere correspondentie verheldert.

In Musée Félicien Rops in Namen was van 24 mei tot 22 september 2019 de expositie Henry de Groux – maître de la démesure te zien. Aan de hand van schilderijen, tekeningen, grafiek en sculptuur gaf de expositie een beeld van leven en werk van de ‘meester van de onmatigheid’. Voor het eerst sinds 1930 was zijn kolossale meesterwerk Le Christ aux outrages vorig jaar opnieuw in zijn geboorteland te bewonderen.

#

6
Henry De Groux
Brief aan Franz Melchers 1897
Den Haag, RKD, RKD Collectie brieven, handschriften en kleine archieven (0006), inv.nr. 701


Noten

1 Brief van H. de Groux aan Franz Melchers, d.d. november 1892, Den Haag, RKD, RKD Collectie brieven, handschriften en kleine archieven (0006), inv.nr. 701. En: brief van H. de Groux aan een onbekende, d.d. 12 januari 1897, ibidem.

2 Brief van H. de Groux aan O. Maus, d.d. 16 Januari 1889, Brussel, Archief voor Hedendaagse Kunst in België (AHKB), archiefbestand Octave Maus, deelbestand Les XX 1890, inv.nr. 5307. Hierin schrijft De Groux dat hij zijn werk niet in een ruimte wenst te hangen met ‘L’Exécrable pot de soleils de Monsieur Vincent ou de tant autre agent provocateur’.

3 R. Rapetti, Henry de Groux 1866-1930. Journal, Parijs 2007, p. 271. De Groux' schoonzoon publiceerde een sterk geromantiseerde biografie: E. Baumann, La vie terrible d'Henry de Groux, Parijs 1936.

4 H.G.M Prick (red.), Frans Erens. Vervlogen jaren, Zwolle 1958, p. 235.

5 Brief van H. de Groux aan W. Kloos, d.d. 20 juni 1889, Den Haag, Koninklijke Bibliotheek, Nieuwe Gidsarchief, ingekomen brieven 1889, inv.nr. 46.

6 J. Staphorst (pseudoniem van Jan Veth), 'Tentoonstelling van de “Société des Vingt” in het Panorama te Amsterdam', De Nieuwe Gids IV, dl. 2 (1889), pp. 309-312.

7 Eugène Samuel-Holeman was de zoon van de bekende Belgische componist Adolphe Samuel (1824-1898). Hij trouwde in 1892 met de kunstenares Marguérite Holeman (1863-1905). Na haar vroegtijdig overlijden voegde hij haar achternaam toe aan zijn eigen naam.

8 Rapetti 2007 (noot 3), p. 179.

9 Brief van O. Maus aan F. Melchers, d.d. 10 november 1892, Den Haag, RKD, RKD Collectie brieven, handschriften en kleine archieven (0006), inv.nr. 139.

10 Wetenschappelijke editie van de briefwisseling van Félicien Rops, http://www.ropslettres.be/?lang=nl&rub=default (geraadpleegd 20 april 2019). Briefnrs. 1556, 1557, 1558, 2359, 2957, 2958 en 2959.

11 Brief van F. Rops aan F. Melchers, d.d. 5 maart 1893, Den Haag, RKD, RKD Collectie brieven, handschriften en kleine archieven (0006), inv.nr. 125.

12 Brief van H. de Groux aan O. Maus, d.d. 5 februari 1897, Brussel (AHKB), Archiefbestand Octave Maus, Deelbestand La Libre Esthétique 1897, inv. nr. 112159. Ibidem, d.d. 22 januari 1897, inv.nrs. 11760 en 11761.

13 C.W.H. Verster, 'Vlokken LXXXVII', Leidsch Dagblad 28 november 1896. Op 21 december 1896 schrijft hij op p. 10 van dezelfde krant een recensie van de tentoonstelling die eerder in de Rotterdamsche Kunstkring was te bezichtigen. Hierin schenkt Verster veel aandacht aan het werk van De Groux. Hij noemt de titels van de litho's: En route, L'enthousiasme du carnage, La lisière du bois en La vigne abandonnée uit de serie Les Vendanges.

Cookiemelding

Tijdens het surfen op het internet worden uw voorkeuren onthouden door middel van cookies. Cookies zijn kleine tekstbestanden die door een internetpagina op een pc, tablet of mobiele telefoon worden geplaatst. Cookies worden gebruikt om uw gebruikerservaring te verbeteren door het anoniem monitoren van webbezoek, het delen van informatie op social media mogelijk te maken, de effectiviteit van online marketingcampagnes te meten en om online advertenties aan te passen aan uw interesses. Door te surfen op deze website gaat u akkoord met het plaatsen van cookies.
Ik ga akkoord